Tuna Dergi
Viyana Belediye Evleri’nin tarihi Viyana Belediye Evleri’nin tarihi
EMRE ER emre.er@tunadergi.com Abraham Maslow’un ‘İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı’ beş temel ihtiyaçtan oluşmaktadır. Maslow bu beş grubu şu şekilde sıralamıştır: En temelinde fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik... Viyana Belediye Evleri’nin tarihi

EMRE ER
emre.er@tunadergi.com

Theodor Mayerhofer – Kaiser Karl I. (1917) - Kaiser Karl I. tarafından 1917 yılında Kiracıları Koruma Kanunu (Mietschutz – Kaiserliche Verordnung zum Schutz der Mieter) yürürlüğe sokulmuştur

Theodor Mayerhofer – Kaiser Karl I. (1917) – Kaiser Karl I. tarafından 1917 yılında Kiracıları Koruma Kanunu (Mietschutz – Kaiserliche Verordnung zum Schutz der Mieter) yürürlüğe sokulmuştur

Abraham Maslow’un ‘İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı’ beş temel ihtiyaçtan oluşmaktadır. Maslow bu beş grubu şu şekilde sıralamıştır: En temelinde fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyaçları, ait olma ve sevgi ihtiyacı, saygı ihtiyacı ve kendini gerçekleştirme ihtiyacı.
Maslow’un kuramına göre güvenlik ihtiyacını gideren temel etkenlerden biri konut garantisidir. Özellikle sanayi devriminden itibaren Avrupa topluluğunun artan temel sıkıntılarından biri konut garantisini sağlamak olmuştur.
Bu yazıda Viyana’da konut ihtiyacını gidermeye yönelik 1. Dünya Savaşı’ndan sonra geliştirilen Viyana Belediye Evleri’ni (Wiener Gemeindebauten) gelişim sürecini ‘Karl Marx Hof’ (Karl Marx Bahçesi) üzerinden aktarmak istiyoruz.
Viyana Belediyesi tarafından 12 Kasım 1930 tarihinde inşa edilen Karl-Marx-Hof topluma büyük bir konut imkanı sunmuştur. Bu büyük kompleksin yapımını ve sunduğu imkanları anlatmadan önce Birinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasındaki Viyana halkının konut durumunu incelemekte yarar var.

VİYANA’NIN NÜFUS GELİŞİMİ
Endüstri Devrimi ile birlikte şehirlere göç, Avrupa genelinde yükselmiştir. Viyana’nın nüfus gelişimi bu göçü gözler önüne sermek için güzel bir örnektir. 1880’li yıllarda Viyana nüfusu 1,16 milyon civarında iken, 1900’da 1,77 milyona yükselip, Birinci Dünya Savaşı öncesinde iki milyon sınırını asmıştır. Bu nüfus artışının temel sebepleri Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun girmiş olduğu ekonomik buhran ve gelişmekte olan siyasi karışıklıklar olarak özetlenebilir.
Viyana’nın bu hızlı nüfus artışına (30 yıl içerisinde neredeyse yarı yarıya bir artış söz konusudur) ayak uydurması doğal olarak zor olmuştur. Nüfus patlaması ile birlikte işsizlik ve konut eksikliği oranları devasa bir şekilde yükselişe geçmiştir.
Nüfus artışına hazırlıklı olmayan şehir kendisini bir anda büyük bir kaosun içerisinde buldu. Birinci Dünya Savaşı’nın ayak sesleri ile birlikte Viyana’da kira fiyatları büyük bir yükseliş yaşamıştır ve birçok insan için kiralık bir yatak bile bulmak imkansız bir hal almıştır.
Dönemin ‘İşçi Gazetesi’ (alm. Arbeiter – Zeitung) 1917 yılında kaleme aldığı yazıda, durumu şu şekilde anlatıyor: “(…) Hali hazırda devam etmekte olan savaş esnasında, 1917 yılının Nisan ayında, Viyana’da bir nüfus sayımı gerçekleşti. Sayım savaştan geri dönecek olan askerlerin nasıl yerleştirileceğine dair planlama yapılması adına gerçekleştirilmiştir. Bu sayıma göre Viyana’da toplamda 554.545 ev vardı. Bunlardan 405.911’i yani neredeyse % 75bir ila iki odalı evlerdi. Bunlardan 30.534’i sadece bir kabinetten oluşuyordu, yani bir odası bile yoktu. 10.865’i sadece bir odadan oluşuyordu, 37.426’i bir kabinet ve mutfaktan oluşuyordu. Bir oda ve bir mutfaktan oluşan evlerin sayısı 196.631; kabinet, oda ve mutfaktan oluşan evlerin sayısı ise 130.535’idi. Bu evler normal halkın yaşadığı evlerdi. Evlerin ortalama % 94’ünün tuvalet ve su tesisatı evlerin dışındaydı.”

Karl Ehn

Karl Ehn

Yukarıda bahsi geçen evler günümüzde “Altbau” (Türk. Eski bina) olarak isimlendirilmektedir. Günümüzde her ne kadar tuvalet ve su tesisatı dışarıda bulunan ev sayısı asgari seviyeye düşmüş olsa da 2000’li yılların başında bu sayı günümüze oranla yüksekti. (1991: 74.758; 2001: 58.033; 2012: 39.000)
Geçmişte olduğu gibi günümüzde de bu standardı düşük olan binalar özel şahısların elinde bulunmakta ve maksimum kar elde etme arzusu ile kiraya verilmekteydi. 1917 yılına kadar Avusturya’da yüksek kira fiyatlarına karşı ciddi yaptırımlar yoktu.
Yüksek kiralara ve savaşın kötü gitmesine bağlı olarak artan geçim sıkıntısı ile birlikte 1914-1917 yılları arasında halk içerisinde büyük bir mutsuzluk oluşmaktaydı. Olası bir halk hareketini engellemek adına Kaiser Karl I. tarafından 1917 yılında Kiracıları Koruma Kanunu (Mietschutz – Kaiserliche Verordnung zum Schutz der Mieter) yürürlüğe sokulmuştur. Bu kanunun ana hedefi evsizlere ev bulmak, boş evlerın kiraya verilmesini sağlamak ve kira fiyatlarının sabitlenmesiydi.
Avusturya – Macaristan Imparatorluğu‘nun savaştan mağlup ayrılması, imparatorluğun dağılmasına sebep olmuştur. Bu dağılma ile birlikte Avusturya büyük bir toprak kaybına uğramıstır. Günümüzün Avusturyası toprakları dışında yaşayan, Almanca konuşan insanlar, yaşadıkları bölgelerde toplum tarafından dışlanmış ve kurulan yeni Avusturya Cumhuriyeti‘ne göç etmeye mecbur kalmışlardır. Bu kapsamda en büyük göçü yine Avusturya’nın başkenti Viyana almıştır.
Göç ile birlikte katlanarak büyüyen konut problemini çözmek için dönemin Viyana Belediyesi 1923-1934 arası planlı bir şekilde şehri geliştirmeye yönelik projeler tasarlamıştır. Bu projeler kapsamında günümüzde büyük bir ölcüde Viyana’nın konut ihtiyacını gideren Viyana Belediye Evleri’nin ilk yapıtları inşa edilmiştir.

VİYANA BELEDİYE EVLERİ’NİN HEDEFİ VE GELİŞİMİ
1900’lu yılların başından itibaren Viyana nüfusunun yükselmesi ve Birinci Dünya Savaşı sonrasında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun dağılmasından dolayı kaybedilen bölgelerden, Almanca konuşan insanların Viyana’ya gerçekleştirdiği göç sebebiyle, Viyana’da büyük bir konut eksikliği ortaya çıkmıştır. 1910 yılında 64 bin olan evsiz sayısı, savaşın bitmesiyle 1918 yılında toplamda 461 bin 472’ye ulaşmıştır.
4 Mayıs 1919 tarihinde Viyana Belediye Meclisi seçimlerinde başa gelen “Sosyal Demokrat İşçi Partisi’’ (günümüzde Avusturya Sosyal Demokrat Partisi – SPÖ) toplumun en büyük problemi olan konut ihtiyacına karşı bir dizi önlem alıp, projeler geliştirmiştir.
Dönemin Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin temel hedefi sosyalist düşünceye uygun bir komünal yaşam alanı yaratmaktı.
1922 yılında Belediye Evleri Projesi’nin önünü açan Kiracıyı Koruma Kanunu (Mieterschutzgesetz) dönemin hükümeti tarafından yürürlüğe sokulmuştur.
1923-1934 yılları arasında inşa edilecek olan belediye evleri için büyük bir bütçeye ihtiyaç vardı ancak Viyana Belediyesi’nin maddi durumu savaştan dolayı kötü bir durumdaydı. Bu sebepten dolayı projeyi gerçekleştirmek adına Viyana Belediyesi tarafından “Wohnbausteuer” (Tür. Bina Yapım Vergisi) isimli bir vergi yürürlüğe sokulmuştur.
Bu vergilendirme kapsamında, 1934 yılına kadar toplam 411.81 milyon Schilling kaynak yaratılmıştır. Bu rakam o dönemin şartlarını göz önünde bulundurursak oldukça yüksekti. Ortalama bir işçi yılda sadece 250 Schilling kazanmaktaydı. Bunun bilincinde olan Viyana Belediyesi gelire dayalı bir vergilendirme sistemi yarattı ve işçi sınıfına büyük ölçüde serbestiyet tanıdı. Bu sebepten dolayı 11 yıllık süreçte “Wohnbausteuer”in yüzde 44.5’lik bölümünü zenginler sağlamıştır.
Toplanan ‘Ev Yapımı Vergileri’ (Alm. Wohnbausteuer) sayesinde, Viyana Belediyesi tarafından 1923-1934 yılları arasında toplamda 66 bin 432 daire ve 2 bin 155 iş alanı inşa edilmiştir. Bu kapsamlı proje sayesinde resmi rakamlara göre 220 binden fazla Viyanalıya konut imkanı sunulmuştur. Yine bu tarihler arasında dönemin ve günümüzün en büyük toplu konutu olan “Karl-Marx-Hof” inşa edilmiştir. Viyana Belediyesi tarafından gerçekleşen toplu konut yapımları, Hitler’in Avusturya’yı işgal etmesi ile sona ermiş ve İkinci Dünya Savaşı sonrasında tekrardan planlı bir şekilde uygulanmıştır.

Fotoğraf: Bilge Kağan Kaya

Fotoğraf: Bilge Kağan Kaya

ÖNCÜ PROJE KARL-MARX-HOF
Karl-Marx-Hof, Viyana Belediyesi tarafından 1933 yılında ünlü mimar Otto Wagner’ın öğrencisi ve dönemin şehir mimarı olan Karl Ehn tarafından Viyana’nın 19. bölgesine (Heiligenstadt) inşa edilmiştir. 156 bin m² alan üzerine inşa edilen bu devasa yapı günümüzde yaklaşık bin 350 daire ve 5 bin kişilik bir nüfusa sahiptir. Karl Marx Hof’un en büyük özelliklerinden birisi geniş bir bahçeye sahip olmasıdır.
156 bin m²’nın sadece yüzde 20’si betonlaştırılmıştır, geri kalan kısmı ise büyük bir bahçe oluşturmaktadır. Ufak camları ve geniş yuvarlak kapıları ile yapıtın dış görünüşü bir kaleyi anımsatmaktadır. Nitekim inşa edildiği dönemde Karl-Marx-Hof işçi sınıfının kalesi olarak anılıyordu. Gerek Avusturya İç Savaşında (12-16 Şubat 1934) gerekse Hitler’in Viyana’yı işgali sırasında Karl-Marx-Hof Viyana’da direnişin kalesi haline gelmiştir.

GÜNLÜK YAŞAM
Karl-Marx-Hof basit bir konut projesinden öte geniş bir sosyal ve sağlıklı yaşam alanı görevini üstlenmiştir.
Acılış yılında onu farklı yapan temel etkenler, sunduğu sosyal, sağlık ve teknoloji imkanları olmuştur.
Karl-Marx-Hof, 1930 yılında iki son teknoloji ile donatılmış çamaşırhane, iki tane yıkanma salonu; iki anaokulu ve bir gençlik yurdu, bir tane kütüphane, iki tane danışmanlık merkezi; bir eczane, bir diş kliniği ve birçok restoran ve marketi, bünyesinde bulundurmaktaydı.
Özellikle sunulan yıkanma salonu ve çamaşırhane büyük bir yenilik olarak değerlendirilebilir. Evlerin içerisinde her ne kadar su tesisatı bulunsa bile halkın maddi açıdan bir banyo ya da çamaşır makinesi satın alma imkanı bulunmamaktaydı.
Bu bağlamda dönemin son teknolojisine sahip olan çamaşırhane, oturanlara büyük bir kolaylık sağlamış, yıkanma salonları ise haftada binden fazla kişiye konforlu bir duş alma imkanı sunmuştur.
Rakamlardan ve Karl-Marx-Hof örneği üzerinden görüldüğü gibi Viyana Belediyesi’nin 1923 yılından itibaren geliştirdiği projeler Viyana’da konut sıkıntısını büyük bir ölçüde gidermiştir.
Belediye evlerinin en önemli özelliği kira fiyatlarının özel dairelere kıyasla uygun olmasıdır.
1923 yıllından itibaren günümüze kadar inşa edilen 2 bin civarı belediye binasında yaklaşık 500 bin Viyanalı uygun kira imkanlarından faydalanmaktadır. Bu rakam mevcut Viyana nüfusunun dörtte birini kapsamaktadır.
KAYNAKÇA
– Bramhas Erich (1986) Der Wiener Gemeindebau: Vom Karl Marx-Hof zum Hundertwasserhaus; Birkhäuser Verlag
– Kriechbaum Gerald ve Kriechbaum Genoveva (2008), Karl Marx Hof: Versailles der Arbeiter, Holzhausen Verlag
– Reppe Susanne (1993), Der Karl Marx Hof. Geschichte eines Gemeindebaus und seiner Bewohner. Picus
– https://www.wien.gv.at/statistik/verkehr-wohnen/tabellen/wohnung-ausst-bez-zr.html
– Oberhuber Andras, Mag. ve Denk Daniel Mag. (Nisan 2014); Zahlen, Daten, Fakten zu Wohnpolitik und Wohnungswirtschaft in Österreich; BMWFJ

Manşet fotoğrafı: B. Kağan Kaya

Henüz yorum yapılmamış.

İlk yorumu siz yapın.

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir